जब जब केही घटना घट्छ, हामी सल्बलाउन थाल्छौँ । हामीले घटनामा आधारित समाधान खोज्ने हो र ? अहिले जाजरकोट र रुकुममा घटेको विश्वकर्मा युवक र मल्ल युवती बीचको प्रेम प्रसंगसँग जोडिएको घटनापछि जातपात, जातीय विभेद आदिका कुरा जोडतोडका साथ उठेको छ । घटनालाई घटनाकै रूपमा लिएर आवश्यक कानुनी कार्वाही गरिनु बाहेक अहिले अरु केही हुन सक्ने देखिँदैन । यति सम्मको लागि पनि अनेकौँ शंका गर्नुपर्ने अवस्था रहनुलाई राम्रो मान्न सकिँदैन । जुनसुकै बहानामा किन नहोस्, मानिसलाई घेरेर, लखेटेर, नदीमा नै खसालेर वा खस्नैपर्ने स्थितिमा पु¥याउनु अमानवीय, निकृष्ट कार्य हो ।
तर, हाम्रो समाजमा प्राचीन प्रवन्ध र प्रथाहरूको नाममा हुने विभेद तथा आक्षेप, पक्ष र विपक्षमा खनिनुपर्ने अवस्था कहिलेसम्म रहिरहने होला ? यस्ता विषयको समाधानका लागि आवश्यक सचेतना, उत्कर्ष र मेलमिलापका कार्यहरू किन अघि नबढेको वा नबढाइने गरिएको होला ? ‘बहुलजाति’ भनेर संविधानमा लेखिएपछि गर्व पनि गर्ने अनि छुवाछुत पनि कायमै राख्ने गर्न मिल्छ र ? यस्तो अवस्था कायम रहँदा हाम्रा असल परम्परा, विज्ञानसम्मत संस्कृति, प्रकृतिसम्मत धर्म, पुर्खाले रचना गरेका ज्ञान—विज्ञान र वाङ्मयप्रति लाञ्छना बढेको बढ्यै छ ।
समाजमा जातजाति रहेपछि राम्रो वा नराम्रो कर्ममा संलग्नता पनि जातजातिकै रहन्छ । व्यवस्था जोगाउनमा होस् वा व्यवस्था फेर्नेमा होस् जातजातिकै भूमिका हुन्छ । दुर्घटना भए पनि जातजातिकै मानिस मर्ने हो । मूल विषय जातिगत आधारमा विभेद, आक्रमण, हत्याजस्ता विषय घृणित हुन् । यससँगै हामीले मानवअधिकारका हिसाबले, नागरिक अधिकारका हिसाबले पनि हेर्नुपर्ने हुन्छ । मैले कुनै जातिको पक्ष नलिईकन विचार गर्दा मानव अधिकार र नागरिक अधिकारका हिसाबले वर्तमान घटनामा कसैले ध्यान पु¥याएको पाइनँ । दुई वयस्क÷बालिगको जीवनसाथी छान्ने स्वतन्त्रता हनन् हुनु सामाजिक मुद्दा होइन र ? समाजमा घट्ने कुनै पनि घटना अकस्मात् घट्दैन । सामाजिक सचेतना र अभियानमा यी विषयमा पनि ध्यान दिनुपर्ने होला नि ?घटनाकै मात्र कुरा गर्ने हो भने कहिलेकाहीँ यस्ता घटनाको सिकार दलितबाट गैरदलित पनि भएका छन् ।
समाजका अधिकांशतः मानिसहरूले जात—थर हेरेर, राजनीतिक संलग्नता हेरेर, पेसागत नाफा—नोक्सान हेरेर विषयवस्तु हेर्ने र धारणा बनाउने गरेको पाइन्छ । यसो गर्दा सही निष्कर्षमा पुग्न साह्रै गाह्रो पर्दछ । कहिलेकाहीँ त साथीहरू ‘फलानाले यस्तो विषयमा किन लेख्थे’ भन्न भ्याउनुहुन्छ । कहिलेकाहीँ फेरि ‘लेखेर मात्र हुन्छ र ?’‘बोलेर मात्र के हुन्छ र ?’पनि भन्न भ्याउनुहुन्छ । कसैले त अरु पनि के के भन्नुहुन्छ ।यी भन्ने कुरा भए । चिन्ता कसले के भन्ने होइन, चिन्ता त सहज सामाजिक व्यवस्थापन, मैत्रीपूर्ण सहजीवन, विभेद रहित समाज बनाउन कसरी भन्ने हो ।
हामी आफूलाई २१ औँ शताब्दीको सभ्य मानिस भन्न रुचाउँछौँ । सभ्य हुनु भनेको के हो ? सभ्य हुनु भनेको अरुसँग मिल्न सक्नु हो, अरुसँग मिलेर हिँड्न सक्नु हो । समूह, समुदायलाई अस्पृश्य बनाउनु सभ्यता हुनै सक्दैन । खास अवस्था, कारण र स्थितिमा छुने वा नछुने हुन सक्दछ, तर कुनै पेसाजीवी वा पेसाजीवीका सन्तान—दरसन्तानलाई अछुत बनाउने विषय सभ्यताको विषय हुन सक्दैन, यस्तो असभ्यता हो ।
म धर्म संस्कृति र जातपातको विषय अधययन गर्ने गर्दछु, गरिरहेको छु । त्यसैले साथीहरूका आत्मीय जिज्ञासाहरू आउँछन् । जानेबुझेको जानकारी गराउँछु । नजानेको जान्न प्रयत्नशील रहन्छु । तर जान्दा वा नजान्दा पनि लकिरको फकिर हुन रुचाउँदिन । मेरो चिन्ता केहो भने यता पूर्वीय वाङ्मयका वेदादि विषयमा साह्रै रसिला र विज्ञानसम्मत पक्ष देख्दछु, यसलाई जोगाउन र सबैलाई यसबाट लाभान्वित गराउन पाए हुन्थ्यो, यसो गर्न सकिएन । सँगै अर्को के हो भने यिनैलाई आधार बनाएर मानिसले मानिसलाई छुनसम्म पनि नहुने बनाइएको छ, वेदादिका अनुयायी भनिएकाहरू भिन्न प्रसंगको जातीय विषयलाई विभेदको पक्षपोषण गरिरहेकाहरूलाई पनि सचेत पार्न सकिएन । हामीसँग, हाम्रै बीचमा रहेको यस्तो विरोधाभाषलाई हामीले छर्लङ्ग्याउन नसक्नुको पीडा र छटपटी पनि उत्तिकै छ ।
मानिसले बुझ्नै नपाएपछि जे बुझे त्यसैका आधारमा त बोल्ने नै भए । वेदादिको अध्ययनबाट मानिसहरूको ठूलो संख्यालाई जान्नबाट वञ्चित गरेर अन्याय त गरेकै हो । यसमा वेद, वेदद्रष्टा वा रचनाकार त पटक्कै दोषि छैनन् । केही जान्ने बुझ्ने भएपछि विगतमा ‘वञ्चितीकरण’मा परेकाहरूले पनि अब त सत्यबोध गर्नेतर्फ लाग्नुपर्ने हो । केही स्वार्थी, केही अबुझ, केही वञ्चितहरूका कारण असाध्यै महत्वपूर्ण विषयमाथि अनर्गल दोषारोपण हुँदा चित्त त दुख्ने नै भयो । यस्तो हुनु पनि त अन्याय हो नि ! बुझ्नबाट वञ्चित राख्ने, वञ्चितीकरणलाई निरन्तरता दिन खोज्ने, वञ्चितीकरणको बहानामा बुझ्न नचाहने र नबुझीकन दोष लगाउने यी सबैले अन्याय गरेका छन् । तर, जातीय आधारमा गरिने विभेदमूलक अन्याय प्रत्यक्ष र अमानवीय अन्याय हो ।
सकारात्मक होस् वा नकारात्मक, विषयका दुवै पक्ष वा बहुआयामिकतामा ध्यान दिन आवश्यक ठान्दछु । मन परेजति सही, मन नपरेजति गलत भन्ने पनि हुँदैन । विषयलाई देश, काल, परिस्थिति सापेक्ष बुझ्नुपर्छ । यसरी बुझ्नुपर्छ, तर किन त ? किनभने संसारको परिवर्तनशीलताको परिक्षेत्र विद्यमान अवस्था बुझ्नुमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन, देश, काल, परिस्थितिसापेक्ष नीति, विधि, प्रक्रियामा सुधार वा परिवर्तन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
यसका तीन वटा अवस्था देखिन्छ ः जोगाउनुपर्ने, हटाउनुपर्ने र नयाँ बनाउनुपर्ने । देश, काल, परिस्थितिले सबै जस्ताको तस्तै जोगाउन, पूरै हटाउन र सबै नयाँ बनाउने अनुमति दिँदैन । केही जोगाउने, केही हटाउने र केही नयाँ बनाउने गरी अघि बढ्न उचित हुन्छ ।
यसो गर्न यस सम्बन्धी पुराना प्रावधानहरू अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ । पुराना पनि सधै एकनास छैन । तिनीहरुमा पनि निरन्तर परिवर्तन छ । त्यस्ता परिवर्तन कहिले न्यायिक रहे भने कहिले अन्यायी भए । वेदमा पनि सबै उस्तै छैन । सबैभन्दा प्राचीन मानिएको ऋग्वेदमा उच्चता प्राप्तिको विषय छ । हरेकलाई यथास्थितिबाट माथि उठ्ने अधिकार छ । त्यस्तो प्रयत्न गरेको देखिन्छ ।गरुणपुराणमा जाति उत्कर्षको विषय र प्रावधान छ । अन्य शास्त्रहरूमा पनि वर्णव्यवस्था अन्तर्गत नै जाति पतन र जाति उत्कर्ष (तलबाट माथि हुने) विषय छन् ।
मनुस्मृतिमा ‘वेदोद्रखिलो धर्ममूलम्’ अर्थात् सबै धर्मको मूल वेद हो भनिएको छ । वेद बाहिरका विषय धर्मका आधार होइनन् । मनुस्मृतिमा नै ‘धृतिः क्षमा दमोद्रस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्’ अर्थात् धैर्य, क्षमा, संयम, नचोर्नु, स्वच्छता, इन्द्रियमा नियन्त्रण, बुद्धिमान् हुनु, विद्या ग्रहण, सत्य र अक्रोध (नरिसाउने)यी दस विशेषता धर्मका लक्षण हुन् । ‘सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् मा ब्रूयात् सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः’ अर्थात् सत्य बोल्नु, प्रिय बोल्नु, सत्य भए पनि अप्रिय नबोल्नु, प्रिय भए पनि असत्य नबोल्नु यही नै सनातन धर्म हो ।यसरी एउटै मात्र शास्त्रमा धर्मको विषयमा यस्तो प्रावधान रहेको छ । यी र यस्ता प्रावधानहरू पछ्याउने हो भने अन्य कमजोर पक्ष आफै किनारा लाग्ने छन् र धर्मको प्रवन्धमाथि सबैको अधिकार स्थापित हुन सक्दछ ।
सामान्यतया धर्मको अर्थ धारण गर्नु वा धारणा बनाउनु, कुनै धारणामा सहमत हुनु, धारणालाई अवलम्बन गर्नु भन्ने हुन्छ । अर्को, धर्म भनेको कुनै वस्तुको गुण वा स्वभाव हो । अझ अर्को, निर्वाह गर्नैपर्ने दायित्व वा पूरा गर्नैपर्ने कर्तव्य हो । अझै अर्को ईश्वरप्रतिको निष्ठा वा भक्ति हो । यी कुनै पनि अर्थमा धर्म विभेदकारी देखिँदैन । जातीय शोषण र थिचोमिचो, अमानवीय विभेद यही धर्म मान्नेहरुले गरिरहेका होलान्, तर धर्मले जातपात, थिचोमिचो, विभेद गर्न अह्राएको छैन । पहिले यस्तो अपराध गर्नेहरुलाई अपराध अनुसारको प्रायश्चित्त, दण्ड—सजाय र नर्कवासको प्रावधान रहेको पढ्न पाइन्छ । तर, अहिले कुनै व्यक्ति, समाज, समुदायलाई अपराध गर्नबाट रोक्ने, अपराध गर्नेलाई दण्ड—सजाय गर्ने काम राज्यको हो । हाम्रो सिंगो नेपाली समाज नै मूलतः सनातन हिन्दु रहेको र यसैलाई धर्म मानिएको, यहीभित्र नेता, समाजसेवी, चोर, अपराधी, पुरोहित, पुजेरी आदि रहेकोले यहाँको सबै नराम्रा क्रियाकलापलाई ‘हिन्दुधर्म’सँग जोड्नु तर्कसंगत र न्यायसंगत हुँदैन । परम्परा र संस्कृति साझा हुन्, धर्म आस्था—निष्ठा, विश्वास, मान्यता र भक्तिको विषय भएकोले समाजका धेरैले माने पनि यो व्यक्तिगत विषय हो । कुनै एउटा हिन्दुले गरेको वा गर्ने व्यवहारका आधारमा सिंगो हिन्दु धर्मलाई लाञ्छित र निन्दा गर्नु अर्को असंगत बिडम्बना हुन्छ । कुनै पनि घटनासँग सिंगो देशभरिको धर्म, जाति वा समुदायलाई जोडेर हेरिनु हुँदैन ।
यो समय मानिसहरूले परम्परागत पेसा, पुख्र्यौली वासस्थान, वंशगत उत्तराधिकारको सम्पत्तिभन्दा माथि उठेर विकास गरिरहेको समय हो । हरेक देश, क्षेत्र, जाति, समुदायका मानिसहरू नयाँ परिवेशको खोजीमा रुची राखेर अघि बढेको देखिँदैछ । यसलाई नराम्रो भन्न मिल्दैन, हुँदैन । तर, यस्तो स्थितिले मौलिकताका केही जोगाउनु पर्ने विषयहरू विलुप्त हुने, सबै विषयमा परनिर्भर वा परमुखापेक्षी भइने, आफ्ना सम्पूर्ण चिनारी गुम्ने र अरुको दास भइने हुन सक्छ । त्यसैले, हाम्रो जीवन व्यवस्थापन र विकासमा जगेर्ना गनुपर्ने पक्षहरू पत्तो लगाई संरक्षण गर्ने, सुधार वा परिमार्जन गर्ने र आफ्नै मौलिकतामा टेकेर फड्को मार्ने काम गर्नु बुद्धिमानी हुनेछ । हाम्रो परम्परा, धर्म र संस्कृतिका सबै त्याज्य छैनन् र जस्ताको तस्तै अन्धानुकरण गर्नु त हुँदैन नै ।
वेद एकै जनाले एकै आसनमा बसेर लेखिएको होइन । यसलाई संसारभरिका मानिसहरूको महाधिवेशन गरेर पारित गरिएको पनि होइन । त्यसमा सबैले एउटै विषयमा बोलेका पनि छैनन् । फरक—फरकका फरक—फरक राय छन्, विरोधाभाष छन् । तर आधारभूत रूपमा सृष्टि, प्रकृति, कर्म, विकास, परिवार, अनुशासनका विषय त्यहाँ छन् । मानिस जातिले, मानिस जातिका लागि बहुआयामिक प्रवन्धका रूपरेखा कोरेका छन् । हामीले तिनीहरूबाट सिक्न सकिने र सिक्नपर्ने धेरै विषय छन् । कहीँबाट सिक्नु भनेको अन्धानुकरण गर्नु होइन ।
प्राचीन कालमा कामका आधारमा वर्ण विभाजन गर्दा पनि उँचोनीचो गरिएको थिएन । आपूm प्रतिबद्ध भएको वा तोकिएको काम गर्नु स्वाभाविक हो । यो वर्ण व्यवस्था जन्मको आधारमा निर्धारित गरिएको पनि होइन । सिल्पी, सेवी, पराक्रमी, वणिक र विद्वान यी पाँच वेदमा देखिने कार्यविभाजन हो । यी सबै एउटै परिवारमा पनि हुन्थे । यिनका पुर्खालाई ‘गोत्र प्रवर्तक ऋषि’ मानिन्न्छ । एउटै कुल—गोत्रमा बहुव्यवसायी त्यतिबेला पनि थिए । उनीहरू जात र थरमा नभएर गोत्रको परिचयमा थिए । हामीकहाँ पनि ‘दलित’ र ‘गैरदलित’ सगोत्री छौँ । सगोत्री हुनु भनेको एकै कुल—वंशका हुनु हो । एकै कुल—वंशमा कोही छुत र कोही अछुत भन्न मिल्छ ? मिल्दैन । बरु अब हामीले पनि थरका ठाउँमा गोत्रको प्रचलन चलाउने कि ?
मेरो विचारमा त दलनलाई अनिवार्य बनाएको, स्थायित्व दिइएको यो शब्द हटाउनुपर्छ । यस शब्दका ठाउँमा कुन—कुन पेसाजीवीलाई यो शब्द प्रयुक्त छ, ती पेसा नै उल्लेख हुनु पर्दछ । थर, जाति उँचनीच हुनुहुँदैन; पेसा, कर्म नकारात्मक विभेदका माध्यम बन्न हुँदैन । तर यो रहिरह्यो र यही नै विभेदको माध्यम र कारण बनिरह्यो । समाजमा पनि अब गोत्र प्रणाली चलाउनु उपयुुक्त हुन्छ, मौद्गल्य, आत्रेय, भरद्वाज, उपमन्यु, काश्यप, धनञ्जय, कौडिन्य, गर्ग, गौतम, अत्रि, घृतकौशिक, माण्डव्य, पाराशर, शाण्डिल्य, अगस्ति, अङ्गिरस, वत्स, वसिष्ठ, कपिल…. आदि ४९ वटा छन्।् । यसबाट सबैको पुख्र्यौली, वंश परम्पराले समानता बोध गराउने छ र प्राचीन मूल मान्यताले पनि समर्थन गर्दछ । सिल्पी, पराक्रमी, सेवी, विद्वान र वणिक पाँचै वर्णका पुर्खा समान मानिएका छन् ।
जतिबेला औद्योगिक विकास थिएन, त्यति बेलादेखि अहिले ‘दलित’ भनिएका सिल्पी समुदायले गरेकाखेतीपाती र घर प्रयोगका औजार, शस्त्रास्त्र, मूर्ति, परिधान, वाद्यवादन आदि अनेकौँ महत्वपूर्ण विषयमा पु¥याएको र पु¥याउँदै आएको योगदानलाई कम आँकिनु हुँदैन । परम्परादेखि त्यस्तो पेसा अपनाउँदै आएकाहरूलाई क्षतिपूर्ति दिने वैज्ञानिक व्यवस्था गरिनु पर्दछ । ती समुदायलाई शिक्षाबाट वञ्चित पारिएको क्षतिपूर्तिको व्यवस्था पनि हुनु पर्दछ । वेद—शास्त्रका प्रमाणकै आधारमा जाति उत्कर्ष गर्नु पर्दछ । केही वर्ष अघिसम्म नेपालमा प्रचलित ‘छत्तीस वर्ण’को विषय पनि हिन्दु धर्म शास्त्रीय विषय होइन नि ! अब थर सुनेर विभेद गर्ने होइन, गोत्र थाहा पाएर अँगाल्ने परिपाटी बसाल्नु पर्दछ ।
संस्कृतमा एउटा भनाइ प्रसिद्ध छ, ‘क्रमेलको केलिवने प्रविश्य निरीक्ष्यते कण्टकजालमेव’ अर्थात्, उँट सुन्दर वाटिका (रमणीय पार्क) गएर पनि काँडा नै खोज्दछ । जहाँ गए पनि आपूmलाई चाहिएको नै खोज्ने हो । संविधान, ऐन, नियम आदिमा पनि आपूm अनुकूलका प्रावधान खोजिन्छ । मानिस जातिका लागि, मानिस जातिले सिर्जना गरेका ज्ञान, विज्ञान, शास्त्र, पुराणका मानव हितकारी विषय खोज्न र व्यवहारमा लागू गर्न प्रयत्नशील रहनु पर्दछ ।
प्रतिक्रिया